Το διακρατικό και διεπιστημονικό έργο «Μνήμες από την Κατοχή στην Ελλάδα» υλοποιήθηκε μεταξύ 2016 και 2023 από την ομάδα Ψηφιακών Συλλογών Συνεντεύξεων στο Κέντρο Ψηφιακών Συστημάτων (CeDiS) του Ελεύθερου Πανεπιστημίου του Βερολίνου. Στόχος του εγχειρήματος ήταν η δημιουργία ενός αρχείου συνεντεύξεων με σκοπό τη διάσωση της ιστορικής μνήμης και την παροχή πρόσβασης στις προφορικές μαρτυρίες όσων έζησαν τη γερμανική κατοχή κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η πρωτοβουλία προέκυψε από τη συνεργασία μεταξύ του Ελεύθερου Πανεπιστημίου του Βερολίνου (Καθηγητής Νικόλαος Αποστολόπουλος) και του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (Καθηγητής Χάγκεν Φλάισερ).

Στο πλαίσιο του έργου, μια ομάδα ιστορικών, γλωσσολόγων και μεταφραστών κατέγραψε 93 συνεντεύξεις, προέβη στην επιστημονική τους επεξεργασία και ευρετηρίαση και τις διέθεσε σε ένα δίγλωσσο ψηφιακό αρχείο. Βάσει αυτού του υλικού, αναπτύχθηκε στη συνέχεια μια ψηφιακή εκπαιδευτική πλατφόρμα με πολυμεσικές διδακτικές ενότητες, ένας ελληνόφωνος οδηγός για εκπαιδευτικούς, καθώς και ένα ντοκιμαντέρ.

Η πρωτοβουλία χρηματοδοτήθηκε από το Ελληνογερμανικό Ταμείο για το Μέλλον του Ομοσπονδιακού Υπουργείου Εξωτερικών, το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, καθώς και το Ίδρυμα «Μνήμη, Ευθύνη και Μέλλον» (EVZ).

Το αρχείο «Μνήμες από την Κατοχή στην Ελλάδα»

Από τον Απρίλιο του 2018, το ψηφιακό αρχείο μαρτυριών «Μνήμες από την Κατοχή στην Ελλάδα» είναι προσβάσιμο στο διαδίκτυο. Περιλαμβάνει 93 βιντεοσκοπημένες βιωματικές συνεντεύξεις, οι οποίες πραγματοποιήθηκαν σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας, καθώς και στο Ισραήλ και το Βερολίνο, με μάρτυρες της εποχής εκείνης. Μεταξύ των συνεντευξιαζόμενων περιλαμβάνονται επιζώντες του Ολοκαυτώματος, αγωνιστές της Αντίστασης, επιζώντες σφαγών του άμαχου πληθυσμού, καθώς και πρώην καταναγκαστικοί εργάτες.

Όλες οι συνεντεύξεις απομαγνητοφωνήθηκαν και μεταφράστηκαν στα γερμανικά. Για την επιστημονική αξιοποίηση του υλικού, πραγματοποιήθηκε διεξοδική επεξεργασία και ευρετηρίαση: εκτός από τις βιντεοσκοπήσεις, το Αρχείο προσφέρει σύντομα βιογραφικά, πρωτόκολλα συνέντευξης, σημειώσεις ιστορικού πλαισίου, καθώς και έναν εξειδικευμένο αλφαβητικό θησαυρό όρων με περισσότερα από 3.000 λήμματα.

Το Αρχείο παρουσιάστηκε στο κοινό μέσα από εκδηλώσεις στην Αθήνα και το Βερολίνο, ενώ παράλληλα διοργανώθηκε ένα επιστημονικό συνέδριο που εξέτασε τη σχέση των αρχείων μαρτυριών με την κουλτούρα της μνήμης και τις ψηφιακές μεθόδους στην ιστορική έρευνα. Το Αρχείο αποτελεί κεντρική πηγή έρευνας και εκπαίδευσης για την ακαδημαϊκή κοινότητα, τη διδασκαλία, τις δράσεις στους τόπους μνήμης, καθώς και για το ευρύ κοινό.

Η εκπαιδευτική πλατφόρμα «Μνήμες από την Κατοχή στην Ελλάδα»

Ως συνέχεια της δημιουργίας του Αρχείου, αναπτύχθηκε ένα ψηφιακό μαθησιακό περιβάλλον με στόχο την αξιοποίηση των συνεντεύξεων στη διδασκαλία, τόσο στη Γερμανία όσο και στην Ελλάδα. Η πλατφόρμα διατίθεται στα ελληνικά και τα γερμανικά, προσαρμοσμένη στα εκπαιδευτικά συστήματα των δύο χωρών.

Κάθε έκδοση περιλαμβάνει έξι διδακτικές ενότητες γύρω από κομβικές θεματικές, όπως το Ολοκαύτωμα, η Αντίσταση, η παιδική ηλικία στον πόλεμο και τα εγκλήματα πολέμου. Κεντρικό πυρήνα αποτελούν επιλεγμένα αποσπάσματα βίντεο από 17 βιωματικές συνεντεύξεις, τα οποία συνοδεύονται από σύντομα βιογραφικά, διδακτικά σχόλια, εκπαιδευτικές δραστηριότητες, καθώς και περίπου 1.000 συμπληρωματικά τεκμήρια (έγγραφα, φωτογραφίες, χάρτες).

Μια συνοδευτική ταινία του σκηνοθέτη Χρύσανθου Κωνσταντινίδη προσφέρει το απαραίτητο ιστορικό πλαίσιο, ενώ μπορεί να αξιοποιηθεί και ως αυτόνομο ντοκιμαντέρ. Επιπλέον, ένας οδηγός για εκπαιδευτικούς (στα ελληνικά) υποστηρίζει τους διδάσκοντες στην εφαρμογή του υλικού στην τάξη. Αυτή η φάση του έργου χρηματοδοτήθηκε από το Ομοσπονδιακό Υπουργείο Εξωτερικών της Γερμανίας και το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος.

Ελληνογερμανικές ανταλλαγές νέων και ο μαθητικός διαγωνισμός «Challenge History»

Πέρα από την ανάπτυξη του Αρχείου και της Εκπαιδευτικής Πλατφόρμας, το εγχείρημα στόχευε στην ένταξη των προφορικών μαρτυριών στις ελληνογερμανικές ανταλλαγές νέων, καθώς και στο εκπαιδευτικό σύστημα. Μέσα από την επαφή με τις βιωματικές αφηγήσεις, επιδιώχθηκε η καλλιέργεια μιας κοινής ιστορικής συνείδησης και η ενίσχυση του διαλόγου μεταξύ των νέων.

Κομβικό σταθμό αποτέλεσε ο παγγερμανικός μαθητικός διαγωνισμός «Challenge History – Remember Hellas», που πραγματοποιήθηκε τη σχολική χρονιά 2021/2022 υπό την αιγίδα της Ελληνικής Πρεσβείας στο Βερολίνο. Μαθητές και μαθήτριες των τάξεων 9 έως 13 αξιοποίησαν το αρχειακό υλικό για να εκπονήσουν τις δικές τους πρωτότυπες ερευνητικές εργασίες – όπως podcast, εκθέσεις ή πολυμεσικά έργα – γύρω από την περίοδο της γερμανικής κατοχής στην Ελλάδα. Με αυτόν τον τρόπο αναδείχθηκε πώς η επαφή με βιωματικές αφηγήσεις ενισχύει την ιστορική συνείδηση και δημιουργεί χώρο για έναν ουσιαστικό διάλογο.

Μακροπρόθεσμη διαχείριση και βιωσιμότητα

Από το 2024, τη διαχείριση και συντήρηση του Αρχείου έχει αναλάβει η ομάδα των Ψηφιακών Συλλογών Συνεντεύξεων της Βιβλιοθήκης του Ελεύθερου Πανεπιστημίου του Βερολίνου, σε συνεργασία με το Κέντρο Νέου Ελληνισμού (Centrum Modernes Griechenland). Από το 2025, το αρχείο αποτελεί μέρος της υποδομής «Oral History Digital».